Wilbert van Vree: Nederland als vergaderland; opkomst en verbreiding van een vergaderregime

Een boek voor griffiers

Beschrijving

De titel 'Nederland als vergaderland' doet het niet vermoeden, maar ik heb smakelijk gelachen om de prachtige citaten en interessante beschrijvingen van de manier waarop men vanaf de 15e eeuw tot eind 20e eeuw vergaderingen hield. Mooie fotos'en tekeningen larderen de tekst, waaronder een prachtig plaatje van het Engelse Parlement waar de afstand tussen de bankjes aan de ene en de andere kant precies twee zwaarden lang (nog steeds!) is. Opdat men elkaar nét niet kon doodsteken. Het was doodslag en straf vroeger. Zonder dat viel er kennelijk niet te vergaderen.

Bedaren van emoties

Het bedaren van de emoties werd eindeloos in reglementen geregeld. Overtreding ervan beboet of gestaft. Koningen, prinsen en kerkvorsten twistten in hun bijeenkomsten soms wel drie maanden over de volgorde van hun zitplaatsen voordat zij begonnen te vergaderen. Theologen, priesters en bisschoppen (destijds een van de eerste vergaderende kasten) zijn het nooit met elkaar eens, zoveel hoofden zoveel zinnen, aldus Erasmus in Senatulus, een van zijn Samenspraken (1529). In reglementen van de 17e en 18e eeuw vallen kostelijkheden te lezen die tot op de dag van vandaag kunnen gelden: 'indien iemand in het voteren zich hevig mocht komen aanstellen, zal de eerwaarde vergadering oordelen of zodanige persoon niet voor gepassioneerd zij te houden en wanneer het oordeel zodanig valt, zal diezelfde geholden zijn als partie buiten te staan'. Of 'dat wat met meerderheit van stemmen ..... voor een besluit ..... gehouden sal worden, alsoo nochtans, dat de geenen die anders gestemt sullen hebben, derhalve niet verdacht, berispt ofte eenigsins daeromme beswaart sullen worden', aldus een regel der Staten Generaal ter bescherming van minderheden.

Vergaderen als civilisatiegraadmeter

Van Vree analyseert binnen Norbert Elias' civilisatietheorie de wijze van vergaderen door de eeuwen heen. Wanneer steeds grotere groepen mensen onderling steeds afhankelijker worden en wanneer de verschillen in macht kleiner worden, is men gedwongen om sociale problemen op te lossen door middel van discussie en overeenstemming. Dit proces begint bij ons in de 15e eeuw. Een omschrijving van de vergaderingen in een militair-agrarische samenleving voert de lezer via via de demilitarisering van het vergaderen tot hoofse vergadertechnieken. De standenparlementen komen op, koningen zien zich genoodzaakt enig overleg te plegen, al was het maar om geld te krijgen voor oorlogsvoering. Er verschijnen regels over rangorde van plaatsneming, de opening, de wijze van spreken en beslissen, geheimhouding, agendering, voorzitten en notuleren. Het begrip griffier begon ook te bestaan. In de vroeg-industrialisatietijd onstaat er een 'vergaderstand' van rijke mensen die niet meer hoeven te werken en dus kunnen vergaderen.

Debat maakt plaats voor discussie, stemming voor consensus

Ten slotte komt er een overgang naar de geïndustrialiseerde samenleving en daarna, waarbij parlementaire vergadertechnieken < met debat, stemmen en besluiten bij meerderheden=""> steeds meer plaats maken voor sociaal-psychologische technieken. De vergadertaal verzakelijkt, het komt veel meer neer op discussie en streven naar consensus, liefst zonder stemming. Het debat met de grotere kans op blijvende hakken in het zand en het expliciet stemmen over een besluit maakt steeds meer plaats voor discussiëren en onderhandelen.

Humor

Ik eindig met een gevatte reactie van Prins Bernard die als voorzitter in een vergadering een laatkomer begroet met 'Goedemiddag meneer, excuseert u ons dat we al zijn begonnen; we zijn aan punt 3 van de agenda'.

"Nederland als Vergaderland: opkomst en verbreiding van een vergaderregime' door Dr. Wilbert van Vree; 1994; Wolters-Noordhoff Groningen.

Mechtild Rietveld