Column Marcel van Dam, griffier gemeente Haarlemmermeer
Gekozen burgemeester is vorm van bestuurlijke vernieling.
Beschrijving
De erkenning van Elzinga dat de invoering van de gekozen burgemeester los staat van dualisering heeft het debat nieuwe ruimte gegeven. Dat is voor sommigen een teleurstelling. Want nu het geloofsartikel onderuit is gehaald dat "de gekozen burgemeester het sluitstuk van de dualisering vormt" is in ieder geval duidelijk dat doel en aanleiding van de plannen duister zijn. Meer in het algemeen valt er over de huidige voorstellen voor de gekozen burgemeester maar weinig goeds te melden. Dat zit 'm niet alleen in die vraag welk probleem er mee wordt opgelost. Dat kennen we onderhand wel op het domein van bestuurlijke vernieuwing. Die voorstellen kenmerken zich stelselmatig door een vage probleemstelling, een oplossing die niet aansluit op de probleemstelling of allebei. Lokaal zijn we daar inmiddels wel aan gewend; "Den Haag" heeft weer eens wat bedacht. Berustend zoeken we ons eigen probleem voor de opgedragen oplossing en proberen er het beste van te maken. De gekozen burgemeester vormt hierop geen uitzondering.
Het zwakke van de plannen zit deels in allerlei vreemde aspecten ervan. Wie bedenkt er nu bijvoorbeeld een systeem waarin de burgemeester zijn eigen controleurs benoemd? Toch staat er nu in de voorstellen dat de burgemeester de medewerkers van de lokale rekenkamer gaat benoemen. Ook zal straks de ambtelijke top direct door de burgemeester worden uitgezocht. In andere landen kennen we dat als het "spoilssystem". Dat heeft voordelen zoals een duidelijker en directere vertaling van de politieke verkiezingsuitslag in de ambtelijke organisatie, maar ook nadelen waaronder een grote discontinuïteit in bestuurlijke processen. Zoiets voer je natuurlijk niet op een achternamiddag even in. Of wat dacht u van de abrupte degradatie van wethouders, die nu een eigen rol vervullen en straks niet meer zullen zijn dan de bleke uitvoerders van de ideeën van de burgemeester. Plompverloren van een collegiaal bestuur overstappen naar een presidentieel stelsel zodat we het straks zullen moeten hebben over het "college van de burgemeester" kan best een verbetering zijn, maar vereist toch wel iets meer onderbouwing dan een paar regels bij een wetsvoorstel.
Er zijn echter twee andere en belangrijker redenen waarom de huidige plannen niet deugen. In de eerste plaats is het moment volstrekt verkeerd. Lokaal worstelen we nog hevig met de invoering van de dualisering en neutraal geformuleerd is het overal nog "erg zoeken". De machtsbalans tussen raad en college is veranderd, raadsleden en wethouders zoeken naar een andere rolinvulling en het is proces van vallen (soms letterlijk) en opstaan. Het invoeren van een nieuwe structuur en invulling geven aan een andere cultuur hebben nu eenmaal tijd nodig. In plaats van gemeenten een kans te geven nieuwe verhoudingen te ontwikkelen en een nieuwe cultuur vorm te geven, dreigt het kabinet met weer een ingrijpende verandering. Er komt nog een speler bij die zich politiek moet profileren en manifesteren. Je zou bijna denken dat het een poging is te voorkomen dat gemeenten toekomen aan het werk waar ze voor bestaan: dingen doen die mensen direct aangaan. Want zoveel heeft de invoering van dualisme wel duidelijk gemaakt: een stelselwijziging kan politieke besluitvorming langdurig verlammen. Je kunt heel ingewikkeld doen of zeer principieel stelling nemen over politiek en democratie, maar het is juist de lokale overheid waar de uitkomsten van politieke processen zichtbaar zijn. Andere overheidslagen produceren vooral "beleid" en nota's. Gemeenten leveren diensten en producten en realiseren zaken. Nu een gekozen burgemeester invoeren zal rechtsreeks tot aanwijsbare schade leiden die mensen heel direct en heel concreet zullen voelen. Er zit nu eenmaal een grens aan grote veranderingen die gemeenten tegelijkertijd aankunnen.
Het andere punt waarop de voorstellen schadelijk zijn, is dat de gekozen burgemeester voorzitter blijft van de gemeenteraad. Twee afzonderlijke politieke mandaten voor raad en burgemeester: dat is natuurlijk een garantie voor grote politieke problemen. De raad moet straks het college controleren maar wordt, als het er op aan komt, daarbij dwarsgezeten door zijn eigen voorzitter. Lang bestaande en waardevol gebleken inzichten in machtenscheiding en "checks and balances" worden simpelweg opzij geschoven. Het politieke opportunisme spat ervan af: om dat voorzitterschap te veranderen, is een wijziging van de grondwet nodig en dat duurt sommigen te lang. Liever een chaos op lokaal niveau, dan uitstel van het "kroonjuweel".
Minister de Graaf heeft inmiddels het voorstel op een aantal punten aangepast. Maar die veranderingen raken niet de essentie. Ook het huidige voorstel getuigt van minachting voor wat gemeenten doen en voor lokale politiek. Invoering op dit moment en op deze manier is een ernstige vorm van bestuurlijke vernieling.
Marcel van Dam, raadsgriffier Haarlemmermeer; op persoonlijke titel