Verslag Toogdag VvG op 17 juni 2004 in Nieuwspoort

'U maakt gebruik van één van de oudste grondrechten van ons land, het recht van petitie. Dat mensen van de werkvloer op deze manier blijk geven van hun betrokkenheid bij het debat valt alleen maar toe te juichen. Wellicht leiden uw inspanningen tot amendementen.'

Beschrijving

Dat zei Tweede Kamervoorzitter Frans Weisglas bij de overhandiging van het Adres over de direct gekozen burgemeester , donderdag 17 juni in Nieuwspoort. Dit gebeurde onder grote belangstelling van de landelijke pers. Het Adres, initiatief van de VvG en enkele wetenschappers, onder wie professor Elzinga, ontving Weisglas uit handen van Marion F. Stein, vice-voorzitter van de VvG. Weisglas was onder de indruk van de bijna 1.800 lokale bestuurders, griffiers en wetenschappers die hun handtekening eronder hadden gezet. 'Een indrukwekkend groot aantal handtekeningen,' aldus de voorzitter van de Tweede Kamer.

'Niet zo en niet in 2006', zo vatte Marion F. Stein de kern van de boodschap samen van het Adres aan de Eerste en Tweede Kamer. Namens de griffiers van gemeenteraden - 'organisatoren van het debat zonder eraan deel te nemen' – stelde zij één van de meest principiële vragen in het Adres nog 's nadrukkelijk aan de orde: 'Wat voor probleem wordt er in godsnaam opgelost?' Stein gaf aan dat de VvG en medestanders niet alleen staan in hun zorgen over de direct gekozen burgemeester. 'Het VNG-congres gaf onlangs een buitengewoon sterk signaal af. Slechts 22 procent van de deelnemers sprak zich uit vóór.'

Mini-conferentie

Voorafgaande aan de overhandiging van het Adres aan Weisglas vond een mini-conferentie plaats. Diverse sprekers lieten zich kritisch tot zeer kritisch uit over het model voor de direct gekozen burgemeester dat het Kabinet voor ogen heeft: Ronald Plasterk, bij velen bekend als columnist van de Volkskrant en Buitenhof, Douwe Jan Elzinga, en de wethouders Peter Smit (Westland) en Jacques Niederer (Breda). Onder leiding van dagvoorzitter Dick de Cloe (oud-Kamerlid) vond tevens een geanimeerde discussie plaats met alle aanwezigen. Naast griffiers hadden leden van de Tweede Kamer, wethouders, burgemeesters en raadsleden gehoor gegeven aan de uitnodiging.

Ronald Plasterk vond dat CDA en VVD bij de kabinetsformatie concessies hebben gedaan richting D66 die zij niet hadden mogen doen. 'Zo'n grondige wijziging van ons staatsbestel kan moreel niet, mede omdat er geen Kamermeerderheid voor is.' Hij waarschuwde dat 'de consequenties veel groter zullen zijn dan gewenst is.'De keuze voor een presidentieel model – volgens het huidige wetsvoorstel – zou volgens hem tevens het einde van het collegiaal bestuur op lokaal niveau betekenen. Plasterk noemde twee in zijn ogen betere keuzes: ' De burgemeester wordt door raad gekozen, of niets doen'. Het huidige voorstel noemt hij de 'allerslechtste keuze.'

Douwe Jan Elzinga, mede-initiatiefnemer van het Adres, benadrukte dat Nederland geen politieke burgemeester wil. 'Als burgers van Nederland wordt gevraagd welk type burgemeester men wil, dan zegt een overweldigende meerderheid dat de burgemeester boven de partijen moet staan en er moet zijn voor alle inwoners van de gemeente.' De Nederlandse burgemeester steekt met kop en schouders boven zijn collega's in Europa uit als het gaat om gezag en bevoegdheden. 'Dat gezag dankt de burgemeester vooral aan het feit dat hij een zekere partijpolitieke neutraliteit in acht neemt.' Als de plannen van het Kabinet doorgaan komt er een gekozen burgemeester in de plaats van de partijpolitiek neutrale en gezaghebbende burgemeester die daarbij als politieke concurrent gaat optreden van gemeenteraden en wethouders, voorzag Elzinga. Het risico op hevige conflicten en blokkades wordt daarmee aanzienlijk groter, meende hij. Ook hij plaatste kritische kanttekeningen bij het hoe en waarom van zo'n ingrijpende wijziging niet: 'Er is in feite geen probleem.' Hij kwam met een alternatief waarbij de burgemeester door de bevolking of gemeenteraad wordt gekozen en toch partijpolitiek neutraal blijft. 'De gemeenteraad zou een recht van aanbeveling kunnen krijgen om enkele kandidaten aan de kiezers voor te leggen.'.

Jacques Niederer, een van de initiatiefnemers van de vereniging i.o. van wethouders, maakte zich ernstige zorgen over het voortbestaan van het huidige collegiale bestuur, daar met het Kabinetsvoorstel een presidentieel model wordt geïntroduceerd. 'Het presidentiële model waarin alle macht aan de burgemeester is en de wethouders niet veel meer dan zijn bevriende dienaren zijn, is onaanvaardbaar. Het is in flagrante strijd met het in ons staatsbestel zo gekoesterde collegiale model.' Hij doelde onder meer op het onderdeel dat de burgemeester wethouders voordraagt en de portefeuilles verdeelt. 'Dan immers ontstaat een hiërarchische verhouding waarbinnen de wethouders ondergeschikt zijn aan de burgemeester.'

Niederer wees erop dat de gemeenteraad – los van de voordracht door de burgemeester – eigen kandidaat-wethouders moet kunnen voordragen en vervolgens benoemen. 'Temeer nu wethouders van buiten de raad en zelfs de gemeente kunnen komen, kan de burgemeester – al dan niet binnen zijn partij – landelijk 'shoppen' terwijl de raad doorgaans veel lokaler is georiënteerd en toch graag ook eigen gezichten terugzien in het college.' Hiermee verwoordde hij de opvatting van 77 procent van de wethouders.

Voor Peter Smit stond voorop dat het om een fundamentele kwestie gaat die boven de politieke waan van de dag uitgetild moet worden. 'Bij Grondwetswijzigingen wordt ook gewerkt met gekwalificeerde meerderheden en tweede lezingen. Dat wil men nu niet want er moet snel resultaat worden geboekt, anders komt de houdbaarheid van het regeeraccoord in het geding. Dus moet het buiten de Grondwet om.' Ook hij begreep niet welk probleem men tracht op te lossen met de direct gekozen burgemeester. 'Mogelijk wil men daarmee een slagvaardiger gemeentebestuur krijgen. Maar, de vraag is of een direct gekozen verstevigde burgemeester daarbij helpt. Jarenlange bezwaarprocedures in ons land blijven mogelijk. Ik zit nu in een college met een niet gekozen burgemeester – Rein Welschen – die mij vertelde dat hij jarenlang een bepaalde weg niet kon aanleggen, omdat de bezwaren tegen de gevolgen ervan voor een bos volgens de rechterlijke macht wel degelijk hout sneden. Dit zelfs vele jaren nadat het bos al gekapt was.' Smit vroeg zich verder af wie iets doet aan de macht van de media als de direct gekozen burgemeester er komt. In deze tijd van dominantie van de tv is de vraag van belang: 'Hoe kun je voorkomen dat Roosevelt op krukken en in rolstoel, bij voorbaat kansloos zou zijn tegen Schwarzenegger met zijn buitencategorie spierballen'?

Discussieronde

Nadat de inleiders klaar waren met hun betogen, ontspon zich een levendige discussie tussen deelnemers en inleiders en deelnemers onderling. De voorzitter van de vaste Tweede Kamer-commissie die met het dossier is belast, Saskia Noorman-den Uyl onthield zich van commentaar, maar wilde wel het standpunt van haar PvdA-fractie toelichten. 'Mijn fractie hangt een grondwetswijziging aan. Zoals ik het nu kan beoordelen wil alleen D66 dit niet.' Fractiegenoot Klaas de Vries vulde aan dat binnen de PvdA de voorkeur uitgaat naar een door de raad gekozen burgemeester. VVD-Tweede Kamerlid Van Beek meldde dat tussen VVD en CDA nog een principiële discussie moet worden gevoerd over de positie van wethouders in het nieuwe stelsel. In de hele discussie rondom de direct gekozen burgemeester zal CDA zich inzetten om de positie van raad en wethouders goed geregeld te krijgen, verzekerde een van de CDA-kamerleden het gezelschap.

Hieronder volgen korte reacties van twee deelnemers/ondertekenaars van het eerste uur. Deze kunnen in kadertjes in de nieuwsbrief…

Wim Pijl (raadslid Den Haag voor ChristenUnie –SGP), één van de eerste ondertekenaars van het Adres: 'Ik ben het geheel en al eens met de inhoud. Het dualisme staat nog in de kinderschoenen en daar hebben wij het op lokaal niveau al moeilijk genoeg mee. Daar moet je niet nog een keer zo'n ingrijpende verandering op loslaten. De benoemde burgemeester die wij nu hebben en die boven alle partijen staat moet blijven. Mocht het toch doorgaan, dan moet de gemeenteraad er nauw bij betrokken zijn. Die kan bijvoorbeeld iemand voordragen aan de bevolking.'

Guusje ter Horst (burgemeester van Nijmegen), een van de eerste ondertekenaars: 'Ik hecht zeer aan de neutraliteit van de benoemde burgemeester, die boven de partijen staat. Dat is in het geding. Daarbij zijn de nadelige effecten van de direct gekozen burgemeester niet onder controle te krijgen. Denk aan de keuze van kandidaten, of hoe campagnes worden geregeld.